Ladino nasıl bir dildir?

Yahudi İspanyolcası olarak da bilinen Ladino, İspanyadan sürülen Sefarad Yahudilerinin kullandığı gerek İbrani alfabesi gerek bu alfabeden devşirme "Raşi" alfabesi ile yazılı eserlerin verildiği, son yıllarda kaybolma tehlikesiyle karşı karşıya olan bir dildir. 

1492 senesinde İber Yarımadası’ndan sürülen Sefarad Yahudilerinin önemli sayılabilecek bir kısmı dönemin büyük güçlerinden olan Osmanlı İmparatorluğu’na sığınmıştır. Osmanlı Millet Sistemi'nin sağladığı olanaklar ile 15 yy. İspanyol dilini korumayı başarsalar da daha sonraki zamanlarda toplumla etkileşim sonuncunda Ladino, yoğun bir biçimde Türkçe etkisine maruz kalmıştır. Sefarad Yahudilerinin kapalı toplum yapısı ile uzun süre varlığını koruyabilen Ladino dili, Cumhuriyetin ilanı ve Türkçe'nin resmi dil olarak kabul edilmesiyle sonra etkinliğini yitirmeye başlamıştır. Çağımızda ise çoğu zaman 40 yaşın üstündeki yetişkinler tarafından sınırlı bir biçimde konuşulmaktadır.

Ladino nasıl bir dildir?

Yaygın olan kanının tersine, Kastilya İspanyolcası'nın Ladino durumuna gelmesi, Yahudilerin İspanyadan ayrılmalarından sonra gerçekleşmiştir. İber Yarımadası'nda yaşadıkları zamanda konuşulan dil, topluluğa özgü bir dil değil, o bölümdeki her kişinin konuştuğu Kastilya İspanyolcasıdır.

Türkiye’deki Yahudilerin çok büyük bir parçasını, İspanyadan sürülen Sefarad Yahudileri oluşturmaktadır. Sefarad kelimesi ise İbraniceden türemiştir ve "İspanya-İspanyalı" anlamına gelir. 

Ladino, Cumhuriyetin ilanı ve Türkçe'nin Resmi Dil olarak kabul edilmesine kadar, topluluk tarafından konuşulan, canlı bir dildir. Çağımızda ise Ladino, konuşan sayısı 100 ile 200 bin arasında olduğu tahmin edilen ve özel olarak 40 yaşın üstündekilerin sınırlı olarak konuşabildiği, kaybolmak üzere olan bir dildir.

1492 senesinde İber Yarımadası'ndan kovulan Yahudiler Osmanlı dışında İngiltere’ye ve Hollanda’ya da göç etmiştir. Osmanlı'ya olan göçle kıyaslandığı zaman bu ülkelere giden Yahudilerin sayısı çok çok azdır. Ladino’nun korunması yönünden Osmanlı İmparatorluğundaki Sefaradlar daha başarılı olmuştur. Bunun sebebi ise o devirde Osmanlıda matbaanın olmayışı, matbaanın gelişinden sonra topluluğa özgü eserlerin basımında kısıtlamayla karşılaşılmaması ve Osmanlı İmparatorluğunda uygulanan ve azınlıkları tek çatı altında toplayan Millet Sistemi'dir.

Ladino’nun Yahudi İspanyolcası olarak nitelenmesindeki çok önemli faktör, din kaynaklı İbranice etkisidir. Ama bu konuda da türlü tartışmalar vardır. Bazı Yahudi dilbilimciler, Ladino ve Yahudi İspanyolcasının benzer şey olmadığını söylemektedir. Bu görüşe göre, Ladino dili İbranice metinlerin yapısının korunarak, İspanyol dilindeki ifadelerle aktarılması nihayetinde oluşan bir dildir. Yahudi İspanyolcası adı verilen dil ise Ladino’dan değişik olarak, dönemin Kastilya İspanyolcasının türlü kültürlerden aldığı etkilemektedir nihayetinde oluşmuştur. Lakin son günlerde bu ayrıma dikkat edilmemekte ve Ladino denildiğinde, nerdeyse herkes tarafından Yahudi İspanyolcası anlaşılmaktadır.

Engizisyonun baskıları nihayetinde, 15. Asrın nihayetinde İber Yarımadası'ndan kovulan İspanyol Yahudilerinin çok büyük bir bölümü Osmanlı İmparatorluğu'na göç etmiştir. Sefarad Yahudilerinin Osmanlı topraklarına geldiklerinde getirdikleri dil, o dönem İber Yarımadasında konuşulan Kastilya İspanyolcasıdır. Bu dilin zaman geçtikçe aldığı şekil nihayetinde Yahudi İspanyolcası yani Ladino oluşmuştur.