Düzeltme işareti nasıl kullanılır?
plâket, plânkton, klâsik, lâtin, siklâmen, skolâstik vb....
Noktalama işaretleri arasında daha fazla şapka işareti olarak bilinen düzeltme işareti (üstüne geldiği harfin uzatılarak yahut incelterek söylenmesini sağlamaktadır. Diyakritik bir işaret olan düzeltme işareti Türkçe’de yalnız sesli harfler üstünde bulunmaktadır ve çoğu zaman sesli harflerde uzatma görevini gören işaret sessiz harflerde ise inceltme görevinde bulunmaktadır.
Örnek
plâket, plânkton, klâsik, lâtin, siklâmen, skolâstik vb.
Örnek
dergâh, ordugâh, kâmil, nikâh, inkâr, sükût, sükûn, istiklâl, inkılâp, üslûp vb.
2)
Yazılışları benzer olmasına karşın değişik işlevleri bulunan Arapça bi- öneki ile Farsça bî- önekinin ayırt edilmesi amacı ile düzeltme işareti konur.
4)
Kişi ve yer adlarını belirten özel isimlerde l ünsüzünün ince söylenmesi nedeniyle bu ünsüzden sonra gelen a ve u ünlüleri üstünde düzeltme işareti kullanılmaktadır.
Örnek
hala (babanın kız kardeşi) - hâlâ (şu an, henüz)
alem (bayrak) – âlem (dünya)
Düzeltme işareti kullanımında dikkat edilmesi gerekenler
1)
Söylenirken bir ünlüsü uzatılmasına karşın Türkçe’de bir karışıklığa neden olmayan kelimelerde düzeltme işareti kullanılmaz.
Örnek
bîtaraf (tarafsız), bîçare (çaresiz), bîcan (cansız), bi’lmukabele (Size de, sizlere de), bizatihi (kendi kendine, bi’lcümle (tüm, hep) vb.
5)
Arapça’dan gelen ve geldiği kelimenin sonuna iyelik, aitlik anlamı katan nispet i’si ile Türkçe’de ismin belirtme durumunda (-i durumu) kullanılan kelimelerde karışıklığı engellemek amacıyla nispet i’si üstünde düzeltme işareti kullanılmaktadır. Bu kelimelerin ek alma halinde da düzeltme işareti aynen durur.
Örnek
kadir (değer) – ka:dir (güçlü)
5)
Batıdan dilimize yerleşmiş bazı kelimelerde l ünsüzünün ince okunmasını belirtmek amaçlı hemen sonrasında gelen sesli harf üstüne düzeltme işareti konur.
Örnek
beda:va, kita:be, deva:sa, sana:yi vb.
Örnek
Halûk, Nalân, Tulû, Talât, Selânik, Lâpseki vb.
Örnek
Askerî okul - Türk Askeri
Millîleştirmek vb.
Millî bayramlar - Milli futbolcular
2)
Bazı kelimelere okunuş ve anlam farklılığına karşın, düzeltme işareti konmaz.
hal (pazar yeri) – hâl (hal, vaziyet) vb.
Düzeltme işaretinin kullanımı
1)
Yazılışları benzer olmasına karşın anlamları değişik olan kelimelerde kullanılmaktadır. Bu biçimde biri birine benzer kelimelerin ayırt edilmesini sağlayarak okumada da bulunmuş olduğu kelimenin uzatılmasına etki eder.
3)
Arapça ve Farsça kelimelerde g, k ve l ünsüzlerinden sonra gelen a ve u ünlülerinin üstüne konularak g, k ve l ünsüzlerinin daha ince okunmasını sağlamaktadır.