Haiku nasıl yazılır?

Haiku, Japon edebiyatında geleneksel bir şiir çeşididir. Dünyanın en kısa şiirleri haikularla oluşturulur. Haiku şiirleri toplamda 17 heceden ve üç satırdan oluşur. Japonlar da hece sistemi ile yazdıkları için Türkçede açıklaması bu kadar basit oluyor. 17 hece (nefes) bu üç satıra (soluk) çoğu zaman 5-7-5 biçiminde dağılır; lakin bu kalıbı değiştirerek yazan ustalar da vardır. Japon edebiyatında en ehemmiyetli temsilcileri Matsuo Başo, Yosa Buson, Kobayaşi İssa ve Masaoka Şiki’dir. Başo’nun bütün haikuları Oruç Aruoba tarafından Türkçeye çevrilmiştir. Türk edebiyatında ise Oruç Aruoba haikuyla ilgilenmiş; çevirilerin yanısıra kendi haikularını da üretmiştir. Ek olarak Türkiye’de Garip akımının da haikudan etkilendiği söylenmektedir. Orhan Veli Kanık’ın yazdığı haikular da mevcuttur.

Denizi göreceksin;

Haiku yazımındaki önemli elementlerden bahsetmek gerekirse:

İlki şüphesiz ki yukarıda belirtildiği gibi mevsim adı (kigo) kullanma kuralıdır. Şurada mevsim adını direkt okuyucuya ulaştırmak mümkün olabileceği gibi, o mevsimi çağrıştıran bir şey de kullanılabilmektedir, mevsimine göre açan çiçekler, meydana gelen böcekler, bir kuş veyahut bir ağaç olabilir.

Bitirirken Orhan Veli’nin haikusunu da buraya iliştirelim:

Gemliğe doğru

Haiku yazımının ikinci kuralı ise kesme sözcüğü (kireji) kullanmaktır. Bunlar Japon dilince “ya”, “kana” ve “keri” sözcükleriyle oluşturulan bağlamlardır. Bu bağlamlar genel olarak Türkçeyle yakınlık göstermektedir ve ünlem olarak ortaya çıkarlar. “Ya” şaşkınlık, hayranlık, şüphe, kararsızlık, ayrıca soru kipi bile oluşturabilecek bir sesi yansıtır; kaldı ki Türkçedeki “ya”nın kullanımıyla benzerlik göstermektedir. “Kana” daha fazla “işte” anlamını taşır. “Keri” ise “öyle”, “bile”, “hani” gibi sözlerle ifade edilebilmektedir. Yani, Türkçe bir haiku yazarken bu biçimde sözcükleri kullanmak hem sesleri bağlamaya yardım eden olacak aynı zamanda haikunuzu pekiştirecektir.

Son olarak da haikunun en fazla etkilendiği şeyin Zen olduğunu unutmamak gerekmektedir. Zen, yaşamın amacını, ölümün gerçekliğini, anlamı yansıtan bir inanıştır. Zene göre kişi yalnızdır ve Zen ona bu yalnızlıkta gereken düşünselliği sağlamaktadır.

Tüm bu kurallarla beraber haiku yazmak ve bunu tecrübe etmek sizin için artık zor olmayacaktır.

Sakın şaşırma.

Haiku içeriği konusunda daha fazla doğaya bağlıdır. Mevsimler haikularda büyük önem taşır; bu nedenle haiku yazarı ki bu halde ona haijin diyebiliriz, haikuda geçen mevsimi ifade etmek için temel öğeleri belirtmeye çalışır. Başo’dan yola çıkarsak, Başo haikularına gölleri, nilüferleri, kurbağaları, ağaçları ve sazları taşır. Japoncanın yazımı gereği haikunun dizeleri üç sütun durumunda yan yana durur. Bu sütunların altına Başo bazı zamanlarda ilgili çizimler de karalamış ve haikusunu bu çizimlerle süslemiştir.

Üçüncü kural ise haikunun şakacı oluşunu kapsar, bu haikunun ismine de yansımıştır. Bu şakacılık daha fazla beklenmedik bir durumdayken şaka yapabilmeyi içermektedir. Haikularda bir ağıtın içine dahi şakalar sızabilir. Bu şiirin nüktedanlığını göstermektedir.